Φεμινισμός και Οικολογία: Είναι ένας κοινός αγώνας;

Το οικο-φεμινιστικό κίνημα αναδύθηκε πριν από μερικές δεκαετίες, επιστρατεύοντας ως βασικό επιχείρημα την ύπαρξη ομοιοτήτων ανάμεσα στην εκμετάλλευση των γυναικών και την εκμετάλλευση της φύσης. Στη σημερινή συγκυρία, όπου επείγει η ανάγκη αντιμετώπισης της οικολογικής καταστροφής και προκύπτει εκ νέου το ζήτημα της σύγκλισης των αγώνων, το ενδιαφέρον για τον οικο-φεμινισμό ανανεώνεται. Σε μια συνέντευξή της στο International Viewpoint, η οικο-φεμινίστρια Μαρίκε Κολ [Marijke Colle] μιλά για τις βασικές θέσεις και τα χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου ρεύματος.


Συνέντευξη της Marijke Colle

Μετάφραση: Συντακτική ομάδα pass-world.gr


Ερ: Σε ποιο πλαίσιο αναδύθηκε ο οικο-φεμινισμός;

Απ: Η οικο-φεμνιστική συνείδηση διαμορφώθηκε στον Τρίτο Κόσμο, όπου τα περιβαλλοντικά προβλήματα (ξηρασίες, πλημμύρες, κυκλώνες, αποψίλωση των δασών, κ.λπ.) επηρεάζουν πιο νωρίς και πιο έντονα τους ανθρώπους και ειδικά τις γυναίκες.

Για παράδειγμα, στις αρχές της δεκαετίας του 1970, μια ομάδα γυναικών δημιούργησαν ένα κίνημα,το κίνημα Chipko, για να σώσουν τα δάση τους από τη βιομηχανική και εμπορική εκμετάλλευση.

Αυτά τα δάση ήταν υπό τον έλεγχο της αποικιακής βρετανικής διοίκησης και μετά την ανεξαρτησία παρέμειναν στην ιδιοκτησία του κράτους, με ισχυρή παρουσία του στρατού σε αυτά. Για τα χωριά στις πλαγιές των Ιμαλαΐων, που κατοικούνταν κυρίως από γυναίκες –οι άνδρες είχαν μεταναστεύσει για να εργαστούν στις πόλεις– αυτά τα δάση ήταν πολύ σημαντικά, ειδικά στον αγώνα τους ενάντια στον αφανισμό τους.

Στο όνομα, λοιπόν, της υπεράσπισης του περιβάλλοντός τους αυτές οι Ινδές χωρικές άρχισαν να περικυκλώνουν τα δέντρα, προσπαθώντας να εμποδίσουν την κοπή τους και παρεμβάλλοντας το ίδιο τους το σώμα ανάμεσα σε αυτά και στον στρατό που ερχόταν για να κόψει. Αυτή η κίνηση στέφθηκε με επιτυχία, καθώς ο στρατός δεν τόλμησε να επιτεθεί στις γυναίκες.

Μια σημαντική ινδή φιλόσοφος, η Βαντάνα Σίβα, που εντάχθηκε σε αυτό το κίνημα, διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της οικο-φεμινιστικής οπτικής.Μεταξύ άλλων, καταγγέλλει τις δημογραφικές πολιτικές που περιγράφουν τις γυναίκες ως υπεύθυνες για τον υπέρ-πληθυσμό, ο οποίος θεωρείται μια από τις αιτίες της περιβαλλοντικής κρίσης.

Εναντιώθηκε στις πολιτικές ελέγχου των γεννήσεων που οδήγησαν, με τη βοήθεια του ινδικού στρατού, σε αμβλώσεις χιλιάδες γυναίκες που κυοφορούσαν κορίτσια –καθώς τα κορίτσια στην Ινδία θεωρούνται λιγότερο επιθυμητά από τα αγόρια, λόγω της προίκας που πρέπει να καταβάλλουν οι οικογένειες τη στιγμή του γάμου.

Στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, ο οικο-φεμινισμός συνδέθηκε κυρίως με την έννοια της «ευζωίας» [buen vivir] που ανέπτυξαν οι ιθαγενικοί πληθυσμοί.

Αυτή η φιλοσοφία στη διαμόρφωση της οποίας οι γυναίκες έπαιξαν σημαντικό ρόλο, βασίζεται στην αρμονική σχέση ανάμεσα στη φύση και τα ανθρώπινα όντα. Πριμοδοτεί την ποιότητα ζωής έναντι της συσσώρευσης ποσότητας αγαθών.

Ερ: Εκτός από τον οικο-φεμινισμό του Νότου, θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπάρχει κι ένας πιο δυτικός οικο-φεμινισμός;

Απ: Η ανάδυση του οικο-φεμινισμού στις ΗΠΑ και την Ευρώπη τοποθετείται στις αρχές της δεκαετίας του 1980, κάτω από πολύ διαφορετικές συνθήκες. Συνδέθηκε καταρχάς με το ζήτημα του ανταγωνισμού των πυρηνικών όπλων της περιόδου του Ψυχρού Πολέμου.

Στις ΗΠΑ, η διαμαρτυρία Women’s Pentagon Action συγκέντρωσε 2.000 γυναίκες, μετά από το ατύχημα στον πυρηνικό σταθμό Three Miles Island,   τον Μάρτιο του 1979.

Εκείνες οι γυναίκες εναντιώνονταν στη στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας. Στη Βρετανία, γυναίκες οργάνωσαν έναν ειρηνικό καταυλισμό, για να διαμαρτυρηθούν για την συγκέντρωση πυρηνικών πυραύλων στη βάση Greenham Common.

Αυτό το φιλειρηνικό κίνημα συγκροτήθηκε από γυναίκες που απέρριπταν τον πόλεμο, που ήθελαν να προστατεύσουν τόσο τη ζωή των παιδιών τους, όσο και ευρύτερα το μέλλον της ανθρωπότητας και του πλανήτη.

Ο αμερικανικός οικο-φεμινισμός, που επηρεάστηκε από τη Θεολογία της Απελευθέρωσης, περιλαμβάνει και ένα θεολογικό ρεύμα, που αντιτίθεται στην αναπαράσταση του Θεού στη δυτική κουλτούρα ως αποκλειστικά αρσενικού, στην απαξίωση της φύσης και στην υποβιβασμό των γυναικών μέσα από τη θρησκεία. Ορισμένες από αυτές τις γυναίκες επικαλούνται το κυνήγι των μαγισσών που υπέστησαν οι γυναίκες για αιώνες, ενώ άλλες συγκροτούν ποιητικές αφηγήσεις των ιστοριών και των αγώνων τους.

Ερ: Με ποιο τρόπο συνδέθηκαν τα φεμινιστικά και τα οικολογικά ζητήματα σε αυτά τα κινήματα;

Απ: Η κεντρική θέση του οικο-φεμινισμού συνίσταται στην ανάδειξη ορισμένων κοινών χαρακτηριστικών ανάμεσα στην εκμετάλλευση των γυναικών και σε αυτή της φύσης: η έλλειψη σεβασμού προς αυτές, η θέση που τους αποδίδεται, το γεγονός ότι η δουλειά τους θεωρείται αόρατη, τα όσα παράγουν, κ.λπ. Η Βαντάνα Σίβα, για παράδειγμα, έκανε έναν παραλληλισμό ανάμεσα στις τεχνο-επιστημονικές μεθόδους ελέγχου των χαρακτηριστικών της κύησης και σε αυτές που εφαρμόζουν οι επιστήμονες για την επιβολή στη φύση μέσω της επέκτασης των μονοκαλλιεργειών.

Οι οικο-φεμινίστριες προσπαθούν να δείξουν ότι αυτές οι μορφές καταπίεσης συνδέονται και αλληλοτροφοδοτούνται μέσα σε μια πατριαρχική κουλτούρα.

Όμως είναι μέσα από πολύ συγκεκριμένους αγώνες που τα φεμινιστικά ζητήματα συνδέθηκαν με την οικολογία, μέσα από τη διασταύρωση αγώνων ενάντια στην καταπίεση των γυναικών και της φύσης. Ο οικο-φεμνισμός αναπτύχθηκε μέσα από τη συλλογική, εφευρετική, δημιουργική, μη βίαιη εμπειρία των γυναικών, κι όχι μέσα από τη θεωρία.

Ερ: Από πού πηγάζουν αυτές οι διασταυρούμενες μορφές καταπίεσης;

Απ: Η σύγχρονη σκέψη δομείται γύρω από δυισμούς, που έλκουν την καταγωγή του από τους πολύ αρχαίους χρόνους – για παράδειγμα από τον Πλάτωνα, τον Άγιο Αυγουστίνο, κ.λπ. Σύμφωνα με αυτούς τους δυισμούς, η γυναίκα αντιπροσωπεύει τη μήτρα και ο άνδρας τον εγκέφαλο.

Αργότερα, κατά την Αναγέννηση, ο διαχωρισμός ανθρώπου-φύσης δημιούργησε μια σειρά ιεραρχήσεων που τοποθετούν από τη μια πλευρά τις γυναίκες, τη φύση, τα συναισθήματα, την ψυχολογία, το ένστικτο, και από την άλλη τους άνδρες, τον πολιτισμό, τη λογική, τη δύναμη και την ορθολογική επεξεργασία των πράγματων.

Αυτοί οι δυισμοί επιστρατεύθηκαν ως δικαιολόγηση από τη μια πλευρά της απαξίωσης τόσο των γυναικών όσο και της φύσης, και από την άλλη της εξουσίας που ασκούν οι άνδρες σε αυτές. Με την έλευση της καπιταλιστικής κοινωνίας και την ανάπτυξη της τεχνο-επιστήμης, η εκμετάλλευση των γυναικών και η εργαλειοποίηση της φύσης έλαβαν ακόμα πιο καταχρηστικές μορφές, ανάγοντάς τις σε εμπορεύματα.

Ερ: Αυτή η οικολογική προσέγγιση του φεμινισμού δεν ενέχει κινδύνους «φυσικοποίησής» του;

Απ: Η ταύτιση των γυναικών με τη φύση, όπως προάγεται από τη δυιστική σκέψη, είναι προβληματική γιατί είναι εσφαλμένη. Συρρικνώνει τις ανθρώπινες δυνατότητες των γυναικών και των ανδρών σε υποτιθέμενα θηλυκά και αρσενικά χαρακτηριστικά και ρόλους. Σήμερα, μια γυναίκα μπορεί να αναπτύξει την προσωπικότητά της μέσα από υποτιθέμενες αρσενικές δεξιότητες και αντιστρόφως. Οι γυναίκες δεν είναι στην ουσία τους πιο κοντά στη φύση από τους άνδρες.

Για πολλές δεκαετίες, το φεμινιστικό κίνημα προσπάθησε να απελευθερώσει τις γυναίκες από αυτή τη σύνδεση με τη φύση, την οποία η πατριαρχική σκέψη αξιοποίησε για να περιορίσει τις γυναίκες στην οικιακή σφαίρα και να τις αποκλείσει από την πολιτική.

Ορισμένες εκπρόσωποι του ριζοσπαστικού αστικού φεμινισμού απέρριψαν τον οικο-φεμινισμό, κατηγορώντας τον ότι κρατά τις γυναίκες σε παραδοσιακούς ρόλους. Κατά τη γνώμη μου, αυτή η κατηγορία δεν ευσταθεί.

Είναι ένα κίνημα πολύ πραγματικών αγώνων, μέσα από το οποίο οι γυναίκες αποκτούν συνείδηση της καταπίεσής τους και αρνούνται να ζήσουν σε ένα κόσμο κυβερνώμενο από τους νόμους του πολέμου, του κέρδους, του ανταγωνισμού και της κυριαρχίας επί της φύσης. Είναι η δυναμική της δράσης αυτή που επέτρεψε τη συγκεκριμένη συνειδητοποίηση των συστημάτων κυριαρχίας και εκμετάλλευσης των γυναικών και της φύσης. Αυτή η συνειδητοποίηση δεν μπορούσε να κατακτηθεί μέσα από θεωρητική γνώση, αλλά μέσα από τη συμμετοχή σε πραγματικά κινήματα.

Οι οικο-φεμινίστριες αντί να αρνούνται τη σχέση τους με τη φύση και να αποκόπτονται από το κόσμο στον οποίο ανήκει όλη η ανθρωπότητα, επιχειρούν να επανανοηματοδοτήσουν θετικά αυτόν τον δεσμό και να χτίσουν μη ιεραρχικές σχέσεις στις οποίες δεν υπάρχει η κυριαρχία. Η ιεραρχία και η επιβολή σε αυτές τις σχέσεις  –δηλαδή το γεγονός ότι το «αρσενικό» νοείται ως καλύτερο από το «θηλυκό» και το γεγονός ότι η φύση απαξιώνεται παρά τα όσα προσφέρει στη λειτουργία της κοινωνίας– είναι που είναι προβληματικά, όχι η ίδια η σχέση με τη φύση ως τέτοια.

Ερ: Ποιες είναι οι ομοιότητες ανάμεσα στην εποχή κατά την οποία αναδύθηκε ο οικο-φεμινισμός και στη σημερινή συγκυρία;

Απ: Ο φόβος για το μέλλον και η επείγουσα ανάγκη να δημιουργηθεί ένα διαφορετικό όραμα για τον κόσμο, που θα είναι ειρηνικό και θα σέβεται τον πλανήτη, ήταν η κινητήριος δύναμη πίσω από τις κινητοποιήσεις των γυναικών της δεκαετίας του 1980.

Σήμερα, το οικολογικό ζήτημα έχει γίνει κεντρικό για τους ανθρώπους που έχουμε συνείδηση της κλιματικής αλλαγής. Την ίδια ώρα, οι γυναίκες κατανοούν πολύ καλά ότι οι φεμινιστικοί αγώνες δεν έχουν εξαντληθεί και ότι η βία εναντίον των γυναικών –ένα ζήτημα γύρω από το οποίο συσπειρώνεται και το κίνημα #ΜεΤοο–  είναι πολύ πραγματική για έναν μεγάλο αριθμό από αυτές. Η βία που υπάρχει στις έμφυλες σχέσεις είναι πολύ βαθιά στις καπιταλιστικές και πατριαρχικές κοινωνίες μας, όπως και η βία που υφίσταται η φύση.

[…]

Απόσπασμα από τη συνέντευξη που δημοσιεύτηκε στο International Viewpoint, στις 8 Μαΐου 2019.

http://www.internationalviewpoint.org/spip.php?article6062
More Articles
Close

Νόμος ντροπή στην Αλαμπάμα: Απαγορεύονται οι αμβλώσεις

Υπεγράφη από την κυβερνήτη της Αλαμπάμα, Κέι Άιβι ο νόμος – ντροπή, με τον οποίο απαγορεύεται η άμβλωση σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις. Πρόκειται για...